Wie door de bossen bij Schinveld dwaalt staat opeens tegenover een omwald terrein met een droge gracht. Kennelijk een veldschans. Maar wanneer is deze aangelegd, om welke reden en door wie? Uit de archieven is vrijwel niets bekend. We zijn op ontdekkingsreis! In onze verbeelding zien we een groepje boeren dat zich hier verschanst tegen plunderende huurlingen.

Ongeveer acht jaar geleden zijn de stichting Instandhouding Kleine Landschapselementen Limburg (IKL) en de Stichting Archeologische Monumentenwacht (AMW) een project gestart rond archeologische terreinen in met name particulier bezit. Doel van het project is tweeledig: herstellen van beschadigde monumenten en wegnemen van directe bedreigingen, maar ook informeren van de eigenaren over hetgeen zich op of in de bodem bevindt. Meer bekendheid betekent vaak meer waardering en dit is essentieel voor de bereidheid tot instandhouden. Vrijwel alle betrokken eigenaren hebben ingestemd met de herstelplannen en deze zijn inmiddels gerealiseerd. Bij monumenten die gezien hun ligging toegankelijk zijn voor publiek, is de naaste omgeving mee ingericht; ze zijn ruim vrijgesteld in bos, paden zijn verlegd en in sommige gevallen vertelt een fraai informatiepaneel de bezoeker de geschiedenis van het monument.

Maar het verval schrijdt voort, óók na herstel. Daarom hebben IKL en AMW met de eigenaren beheerovereenkomsten afgesloten, voor periodiek onderhoud en controle op de staat van de monumenten. Dit succesvolle project werd gefinancierd door de provincie Limburg, Vereniging Natuurmonumenten, het Provinciaal Ontwikkelingsplan, de Postcodeloterij, de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek en IKL, meerdere gemeenten en via de Onderhoudsregeling Landschapselementen. Eind 2004 is een vervolgproject gestart.

Het tot stand brengen van een actief beheer op archeologische monumenten is de doelstelling van de Archeologische Monumentenwacht. Inhoudelijke informatie en beheertechnische adviezen worden aangereikt aan eigenaren met wie archeologische beheerovereenkomsten zijn afgesloten. Maar ook het systematisch beschrijven van de bestaande toestand en het begeleiden van herstel- en onderhoudswerkzaamheden behoren tot de expertise van de AMW die al bijna 15 jaar bestaat en landelijk actief is.

Abonnees in Limburg zijn Staatsbosbeheer, Ministerie van Defensie, Limburgs Landschap, Natuurmonumenten, enkele gemeenten, maar ook particulieren eigenaren. Op grond hiervan controleert en adviseert de AMW over één van de grootste prehistorische begraafplaatsen van NW-Europa: namelijk de Boshoverheide bij Weert. Hier zijn zo’n 150 grafheuvels door IKL hersteld en vanaf een fietspad goed zichtbaar. Maar de AMW is ook betrokken bij het beheer van kilometerslange verdedigingswallen (landweren of landgraven) bij Kessel en Heerlen. Een groepje grafheuvels op de rand van een grote zandafgraving bij Venlo, de Romeinse weg in de bossen rond Swalmen, sporen van vuursteenmijnbouw bij Valkenburg en een unieke versterking of motte bij Gulpen. En over enige tijd hopelijk ook de aan de vergetelheid ontrukte schansen bij Schinveld.

Dankzij herstel en inrichting zijn tal van archeologische monumenten voor een ieder herkenbaar geworden en aantrekkelijker ingepast in het landschap. Neveneffect van opknappen en onderhouden is dat de biotoop ter plaatse doorgaans verbetert. Zo kan bij het vrijstellen van monumenten in monotoon productiebos meer licht toetreden waardoor inwaai van soorten loofhout mogelijk wordt en kruiden zich gaan ontwikkelen. Bekend is verder dat geïsoleerd in bouwland gelegen monumenten vaak fungeren als toevluchtsoord voor bijzondere planten en dieren.

De preventieve zorg voor ons archeologisch erfgoed sluit aan op de groeiende belangstelling voor de geschiedenis van de eigen streek. Wie er oog voor heeft, kan de geschiedenis in het landschap ontdekken.

Rob Datema Archeologische Monumenten-Wacht, AMW